عصارخانه جماله اصفهان کجاست؟ آشنایی با تاریخچه، معماری و شیوه روغنگیری سنتی

در اصفهان فقط پلها، کاخها و مساجد تاریخی نیستند که از گذشته این شهر روایت میکنند؛ بعضی از بناهای کمترشناخته شده نیز بخشی از تاریخ زندگی روزمره مردم را در خود حفظ کردهاند. عصارخانه جماله اصفهان یکی از همین آثار تاریخی است؛ کارگاهی قدیمی که زمانی محل روغنگیری از دانههای گیاهی بود و با استفاده از سنگهای آسیاب، تیرهای چوبی و نیروی حیوانات فعالیت میکرد.
این بنای تاریخی علاوه بر ارزش معماری، نمونهای از دانش فنی و شیوه تولید در اصفهان قدیم به شمار میرود. اگر میخواهید بدانید عصارخانه جماله کجاست، چه قدمتی دارد و روغنگیری در آن چگونه انجام میشده است، در این مطلب از سپاهان توریسم با این اثر کمترشناخته شده آشنا میشوید.
عصارخانه جماله اصفهان کجاست؟
عصارخانه جماله در بافت تاریخی شهر اصفهان و در محدوده محله جماله، در نزدیکی مسجد جامع اصفهان و حمام شیخ بهایی قرار دارد. این بنا در محدوده بازار و محلههای قدیمی شمال شهر تاریخی واقع شده و بازدید از آن میتواند بخشی از یک مسیر پیادهگردی در بافت تاریخی اصفهان باشد.
قرارگیری عصارخانه جماله در مجاورت بناهای تاریخی و فضاهای تجاری قدیمی اتفاقی نیست. عصارخانهها معمولاً در مناطقی ساخته میشدند که به بازار، محل رفتوآمد مردم و مراکز مبادله کالا دسترسی داشته باشند. روغن تولیدشده در این کارگاهها نیز برای مصارف مختلف زندگی شهری مورد استفاده قرار میگرفت.
آدرس عصار خانه جماله اصفهان: اصفهان، عبدالرزاق، بازار سنگ تراشها، شیخ بهایی، بین شمشاد و گرمابه شیخ بهایی (محلهی شهشهان)
تاریخچه عصارخانه جماله؛ یادگاری از صنعت سنتی اصفهان

عصارخانه جماله از بناهای تاریخی مرتبط با صنعت روغنگیری در اصفهان است. در گزارشهای منتشرشده، قدمت این مجموعه حدود ۴۰۰ سال عنوان شده و نام آن در برخی روایتها با دوره صفویه و شیخ بهایی ارتباط پیدا کرده است.
البته درباره تاریخ دقیق ساخت بنا و انتساب آن به شیخ بهایی، روایتهای متفاوتی وجود دارد. برخی منابع آن را متعلق به دوره صفویه میدانند و در بعضی معرفیهای تخصصی، قدمتی قدیمیتر برای آن مطرح شده است. بنابراین نمیتوان بدون استناد به اسناد تاریخی و مطالعات باستانشناسی، سال مشخصی را بهعنوان تاریخ قطعی احداث عصارخانه جماله اعلام کرد.
اهمیت تاریخی این بنا فقط به قدمت آن محدود نمیشود. عصارخانهها در گذشته بخشی از زیرساخت اقتصادی شهرها بودند و فعالیت آنها با کشاورزی، تجارت و نیازهای روزمره مردم ارتباط داشت. در شهری مانند اصفهان که در دورههای مختلف تاریخی یکی از مراکز مهم تجارت و تولید ایران بوده است، وجود چنین کارگاههایی نقش قابلتوجهی در تأمین محصولات موردنیاز شهروندان داشته است.
ارتباط عصارخانه جماله با شیخ بهایی نیز از موضوعاتی است که در معرفی گردشگری این اثر مطرح میشود؛ اما بهتر است این ارتباط را بهعنوان یک روایت یا انتساب تاریخی بیان کنیم، نه یک واقعیت قطعی درباره سازنده بنا.
عصارخانه چیست و چه کاربردی داشته است؟
عصارخانه نام کارگاههایی است که در آنها از دانههای روغنی، روغن گیاهی استخراج میکردند. این مجموعهها پیش از رواج دستگاههای صنعتی و تجهیزات مکانیزه، با استفاده از ابزارهای ساده اما مهندسیشده فعالیت داشتند.
در گذشته دانههایی مانند کنجد و دیگر دانههای روغنی پس از آمادهسازی و خرد شدن، تحت فشار قرار میگرفتند تا روغن آنها جدا شود. این فرایند به نیروی انسانی، حیوانات بارکش و تجهیزات چوبی و سنگی وابسته بود.
روغن تولیدشده در عصارخانهها کاربردهای متنوعی داشت:
- مصارف خوراکی: برخی روغنهای گیاهی برای تهیه غذا و پختوپز استفاده میشدند.
- روشنایی: روغنهای گیاهی یکی از مواد مورد استفاده در چراغهای قدیمی بودند.
- صابونسازی: بخشی از روغنهای گیاهی در تولید مواد شوینده سنتی کاربرد داشتند.
- صنایع و مشاغل سنتی: روغن در برخی فعالیتهای تولیدی، از جمله رنگرزی و دیگر حرفههای قدیمی، استفاده میشد.
به همین دلیل عصارخانه فقط یک کارگاه تولید روغن نبود؛ بلکه بخشی از شبکه تولید و تجارت شهری به شمار میرفت. کشاورزان دانههای روغنی را تأمین میکردند، عصارها آنها را فرآوری میکردند و محصول نهایی در بازار به فروش میرسید.
معماری عصارخانه جماله

عصارخانه جماله نیز از نظر ساختار فضایی و تجهیزات سنتی، نمونهای ارزشمند از معماری صنعتی و کارگاهی ایران محسوب میشود. بر اساس معرفی تخصصی این بنا، مجموعه دارای بخشهایی در طبقه همکف و فضای زیرین بوده است که هرکدام وظیفه مشخصی در فرایند تولید روغن داشتند.
طبقه همکف؛ محل نگهداری مواد اولیه و محصولات
در عصارخانهها بخشی از فضای همکف به نگهداری دانههای روغنی، ابزارها و محصولات اختصاص داشت. این فضا امکان ذخیره مواد اولیه و مدیریت مراحل مختلف تولید را فراهم میکرد.
وجود انبارها در چنین مجموعههایی اهمیت زیادی داشت؛ زیرا فعالیت عصارخانه به تأمین مستمر دانههای روغنی وابسته بود. همچنین روغن استخراجشده باید در ظروف و مخازن مناسب نگهداری میشد تا برای انتقال و فروش آماده باشد.
فضای زیرین؛ محل اصلی عملیات روغنگیری
بخش مهمی از فعالیت عصارخانه در فضای زیرین انجام میشد. در این قسمت تجهیزات سنگین آسیاب و دستگاههای فشاری قرار میگرفتند.
استفاده از فضای زیرین در عصارخانهها به استقرار بهتر تجهیزات و مدیریت فرایند تولید کمک میکرد. همچنین این نوع طراحی امکان جداسازی نسبی بخشهای مختلف کارگاه را فراهم میساخت.
تیرخانه؛ بخش اصلی استخراج روغن
تیرخانه یکی از مهمترین قسمتهای عصارخانه بود. در این بخش از تیرهای چوبی بزرگ برای وارد کردن فشار به دانههای روغنی آمادهشده استفاده میشد.
این تیرها بخشی از یک سازوکار مکانیکی سنتی بودند که با کمک اهرم و وزنه، فشار زیادی تولید میکردند. روغن حاصل از فشرده شدن دانهها از مسیرهای تعبیهشده خارج میشد و در محل مخصوص جمعآوری قرار میگرفت.
شناخت تیرخانه به درک بهتر مهارت سازندگان و تجربه فنی استادکاران گذشته کمک میکند؛ افرادی که بدون تجهیزات امروزی، دستگاههایی برای تولید نیروی مکانیکی و استخراج روغن طراحی کرده بودند.
روغنگیری در عصارخانه جماله چگونه انجام میشد؟

۱. خرد کردن دانهها با سنگ بارمالی
نخستین مرحله روغنگیری، آسیاب کردن دانههای روغنی بود. برای این کار از سنگ بزرگی به نام بارمالی استفاده میکردند. این سنگ در محوطهای مخصوص قرار داشت و با حرکت حیواناتی مانند گاو، شتر یا قاطر به گردش درمیآمد.
دانههای روغنی زیر فشار سنگ خرد و نرم میشدند تا برای مرحله بعد آماده باشند. استفاده از نیروی حیوانات به صنعتگران اجازه میداد حجم زیادی از مواد اولیه را بدون نیاز به نیروی مکانیکی مدرن آسیاب کنند.
۲. آمادهسازی خمیر دانههای روغنی
پس از آسیاب شدن، مقداری آب به دانههای خردشده اضافه میکردند تا ترکیبی خمیری به دست آید. این مرحله برای آمادهسازی مواد پیش از فشردهسازی اهمیت داشت.
خمیر حاصل را داخل سبدهای ضخیم و گردی به نام کوپی میریختند. این سبدها باید بهاندازه کافی مقاوم میبودند تا هنگام وارد شدن فشار زیاد، شکل و ساختار خود را حفظ کنند.
۳. چیدن کوپیها در محل پاچال
کوپیهای پرشده از خمیر دانههای روغنی به قسمت تیرخانه منتقل میشدند. در این بخش، آنها را در محل مخصوصی به نام تیلوه یا پاچال روی هم قرار میدادند.
برای ایجاد فشار اولیه، از قطعهای چوبی به نام کارماله استفاده میشد. این قطعه کمک میکرد سبدها در جای خود ثابت شوند و برای قرار گرفتن زیر تیر بزرگ آماده باشند.
۴. فشردن دانهها با تیر بزرگ چوبی
در مرحله اصلی روغنگیری، تیر چوبی بزرگی با استفاده از سازوکار اهرمی و قطعات چوبی به حرکت درمیآمد. قطعاتی به نام شاگرده در این فرایند نقش داشتند و بهتدریج فشار بیشتری به مجموعه کوپیها وارد میکردند.
با افزایش فشار، روغن موجود در دانهها خارج میشد و از مسیر مخصوص به مخزنی که در کف پاچال قرار داشت، انتقال پیدا میکرد.
این روش نمونهای از استفاده هوشمندانه از اصل اهرم برای ایجاد نیروی زیاد است. صنعتگران قدیمی با شناخت وزن، تعادل و نحوه انتقال نیرو، دستگاهی ساخته بودند که بدون موتور و تجهیزات صنعتی قادر به فشردن حجم قابلتوجهی از مواد اولیه بود.

عصارخانه شاهی در محدوده بازار قیصریه و میدان نقش جهان قرار دارد و در دوره صفوی به دستور شاه عباس اول ساخته شده است. این مجموعه امروزه با عنوان موزه عصارخانه شاهی شناخته میشود و امکان آشنایی بازدیدکنندگان با تجهیزات و شیوه سنتی روغنگیری را فراهم میکند.
در مقابل، عصارخانه جماله در محله تاریخی جماله و نزدیک مسجد جامع اصفهان قرار گرفته است. این بنا با نام عصارخانه شیخ بهایی یا عصارخانه کوی جماله نیز شناخته میشود و به دلیل حفظ بخشهایی از ساختار و تجهیزات قدیمی، ارزش تاریخی و معماری قابلتوجهی دارد.
| ویژگی | عصارخانه جماله | عصارخانه شاهی |
|---|---|---|
| موقعیت | محله جماله، نزدیک مسجد جامع | بازار قیصریه، نزدیک میدان نقش جهان |
| نام دیگر | عصارخانه شیخ بهایی | عصارخانه شاهی |
| کاربری تاریخی | روغنگیری سنتی | روغنگیری سنتی |
| وضعیت امروزی | نیازمند احیا و تعیین تکلیف مالکیت | موزه فعال |
| اهمیت گردشگری | میراث صنعتی کمترشناختهشده | جاذبه شناختهشده گردشگری |
این مقایسه نشان میدهد که هر دو بنا برای شناخت تاریخ صنعت و معماری سنتی اصفهان اهمیت دارند؛ بااینحال، عصارخانه جماله به دلیل وضعیت حفاظتی و کمترشناختهشده بودن، ظرفیت بیشتری برای معرفی به علاقهمندان میراث تاریخی و صنعتی دارد.

عصارخانه جماله فقط یک ساختمان قدیمی نیست؛ این بنا نمونهای از معماری متناسب با نیازهای اقتصادی و فنی جامعه در گذشته محسوب میشود.
در ساخت چنین مجموعههایی، معماران و سازندگان باید شرایط مختلفی را در نظر میگرفتند؛ از جمله وزن تجهیزات، فضای موردنیاز برای حرکت حیوانات، محل ذخیره مواد اولیه، نحوه انتقال محصولات و امکان وارد کردن فشار به دانههای روغنی.
فضاهای داخلی عصارخانه بر اساس مراحل تولید سازماندهی میشدند. به همین دلیل، ارتباط میان بخشهای مختلف ساختمان از اهمیت زیادی برخوردار بود. انبارها، محل آسیاب، تیرخانه و فضای نگهداری روغن هرکدام جایگاه مشخصی در روند فعالیت کارگاه داشتند.
از سوی دیگر، عصارخانهها با شرایط اقلیمی مناطق گرم و خشک ایران نیز ارتباط داشتند. قرارگیری بخشی از فضاها در زیرزمین یا نیمهزیرزمین میتوانست به تعدیل دمای محیط و نگهداری بهتر مواد اولیه کمک کند.
پژوهشهای دانشگاهی درباره گونهشناسی عصارخانههای استان اصفهان نیز نشان میدهند که این بناها از نظر سازماندهی فضایی، نحوه قرارگیری تیرخانه، ورودیها و مسیر حرکت انسان و حیوانات دارای الگوهای معماری مشخصی بودهاند. این مطالعات اهمیت عصارخانهها را فراتر از یک کارگاه تولیدی و بهعنوان بخشی از میراث معماری بومی ایران نشان میدهند.
عصارخانه جماله به کدام جاذبههای تاریخی اصفهان نزدیک است؟
یکی از مزیتهای موقعیت مکانی عصارخانه جماله، قرارگیری آن در محدودهای با تراکم بالای آثار تاریخی است. بنابراین گردشگران میتوانند بازدید از این بنا را با دیدن چند جاذبه دیگر در بافت تاریخی اصفهان ترکیب کنند.
۱. مسجد جامع اصفهان
یکی از مهمترین آثار معماری اسلامی ایران که بخشهای مختلف آن دورههای تاریخی متعددی از معماری ایران را نمایش میدهند. نزدیکی این مسجد به عصارخانه جماله، امکان بازدید از هر دو اثر را در یک برنامه گردشگری فراهم میکند.
۲. حمام شیخ بهایی
۳. بازار بزرگ اصفهان
بازار تاریخی اصفهان با راستهها، کاروانسراها و حجرههای قدیمی، تصویری از ساختار اقتصادی و تجاری این شهر در دورههای گذشته ارائه میدهد.
۴. میدان نقش جهان
یکی از مشهورترین مجموعههای تاریخی ایران که مسجد امام، مسجد شیخ لطفالله، کاخ عالیقاپو و بازار قیصریه را در خود جای داده است. بازدید از این میدان میتواند بخش دیگری از برنامه اصفهانگردی شما باشد.
عصارخانه جماله؛ بخشی از تاریخ کمترشناختهشده اصفهان

عصارخانه جماله یکی از بناهایی است که شناخت آن به درک بهتر تاریخ اقتصادی، معماری و شیوه زندگی مردم اصفهان در گذشته کمک میکند. این کارگاه قدیمی با استفاده از سنگهای آسیاب، تیرهای چوبی و نیروی حیوانات، روغن موردنیاز زندگی روزمره را تولید میکرد و بخشی از چرخه تولید و تجارت شهر به شمار میرفت.
امروز ارزش عصارخانه جماله فقط به قدمت آن مربوط نمیشود؛ بلکه ساختار معماری، تجهیزات سنتی و دانش فنی بهکاررفته در آن، این بنا را به نمونهای ارزشمند از میراث صنعتی ایران تبدیل کرده است. با وجود اقدامات مرمتی انجامشده، احیای کامل این مجموعه همچنان به حل مشکلات مالکیت و مشارکت سرمایهگذاران نیاز دارد.
اگر در برنامه اصفهانگردی خود به دنبال جاذبههایی فراتر از آثار مشهور شهر هستید، شناخت عصارخانه جماله میتواند نگاه متفاوتی به تاریخ و میراث فرهنگی اصفهان برایتان ایجاد کند.
عصارخانه جماله اصفهان کجاست؟
عصارخانه جماله در محله جماله و در بافت تاریخی اصفهان، نزدیک مسجد جامع و حمام شیخ بهایی قرار دارد. آدرس عصار خانه جماله اصفهان: اصفهان، عبدالرزاق، بازار سنگ تراشها، شیخ بهایی، بین شمشاد و گرمابه شیخ بهایی (محلهی شهشهان)
چرا به عصارخانه جماله، عصارخانه شیخ بهایی میگویند؟
این بنا در برخی منابع و معرفیهای تاریخی با نام عصارخانه شیخ بهایی نیز شناخته میشود. بااینحال، انتساب قطعی ساخت آن به شیخ بهایی از نظر تاریخی نیازمند مستندات بیشتری است.
قدمت عصارخانه جماله چقدر است؟
در گزارشهای میراث فرهنگی، قدمت این بنا حدود ۴۰۰ سال عنوان شده است. بااینحال، درباره دوره دقیق ساخت آن روایتهای متفاوتی وجود دارد.
عصارخانه جماله چه کاربردی داشته است؟
این مجموعه در گذشته برای استخراج روغن از دانههای گیاهی استفاده میشد. عملیات روغنگیری با کمک سنگ آسیاب، نیروی حیوانات و دستگاههای فشاری چوبی انجام میگرفت.
آیا امکان بازدید از عصارخانه جماله وجود دارد؟
اطلاعات قطعی و بهروزی درباره ساعت بازدید و امکان ورود عمومی به بنا در دسترس نیست. با توجه به مشکلات مربوط به مرمت و مالکیت، بهتر است پیش از مراجعه وضعیت بازدید را از اداره میراث فرهنگی اصفهان پیگیری کنید.
تفاوت عصارخانه جماله و عصارخانه شاهی چیست؟
عصارخانه جماله در محله جماله و نزدیک مسجد جامع قرار دارد؛ اما عصارخانه شاهی در محدوده بازار قیصریه و میدان نقش جهان واقع شده و امروزه بهعنوان موزه فعالیت میکند.
