آیین کفبیخ یا کف زنی در خراسان: سنت زیبای شب چله
آیین کفبیخ یا کف زنی در خراسان، یکی از رسوم اصیل و دلنشین مردم جنوب این استان به شمار میرود که عمدتاً در شب چله یا چله نشینی اجرا میشود. این سنت محلی، که به بستنی زمستانی شهرت یافته، نوعی دسر سنتی و شیرینی خوشمزه است و در ادبیات خراسان، به جای “یلدا”، همیشه از شب چله یاد شده ،بر اساس اسناد شفاهی و مکتوب تاریخی.
در گذشته، شب چله را شب چراغانی یا به طور خلاصه چرَقو مینامیدند. مهمانان هر کدام چراغی به همراه میبردند و به همین دلیل، با فراوانی چراغها، لقب “چهل چراغ” رواج یافت. امروزه هم این رسم در جنوب خراسان، به ویژه شهرستانهای قاینات و گناباد، زنده است. ماده اصلی کفبیخ، ریشه گیاه چوبک (به گویش محلی بیخ) است که خواص دارویی فراوانی دارد و رویشگاهش دامنه تپههاست.
همراه سپاهان توریسم باشید.
تاریخچه و اهمیت آیین کفبیخ خراسان
کفزنی یا آیین کفبیخ، بخشی از فرهنگ کهن قهستان (جنوب خراسان) بوده و هنوز در شهرهایی مثل بیرجند، قاین و گناباد رواج دارد. روستای تاریخی زیبَد از توابع گناباد، یکی از مراکز اصلی این رسم است که در چراغونیهای زمستانی و به ویژه شب چله، با شور و شوق اجرا میشود. واژه کفبیخ (به معنای کف حاصل از بیخ گیاه) برای اولین بار توسط انجمن میراث فرهنگی زیبَد معرفی شد.
این آیین نه تنها خوراکی مفید و مغذی است، بلکه جنبه تفریحی قوی دارد؛ بزرگترها عاشق طعم آن هستند و جوانان از پرتاب کف به یکدیگر برای شادی استفاده میکنند. امروزه در مراسم رسمی، مدارس و مهدکودکها، کف زنی به صورت نمادین برگزار میشود و مسابقات کفبیخ با داوری پیشکسوتان، هیجان جشنهای شب چله را دوچندان میکند.
طرز تهیه کفبیخ: مراحل گامبهگام
تهیه کفبیخ یا بستنی زمستانی، هنری است که اغلب ریشسفیدان محلی با روش سنتی انجام میدهند:
ریشههای چوبک (بیخ یا پشمشویه در گویش بیرجند) را پوست کنده، کوبیده و چند بار در آب جوشانده و آب تلخ را دور بریزید تا کاملاً بیمزه شود.
آب سردشده را در تغار سفالی بزرگ بریزید.
با دستهگز (چوبهای نازک انار یا گز به هم بافتهشده)، در محیط سرد ساعتها هم بزنید تا کف سفت شود، شبیه گز اصفهان.
شیره انگور، شیره شکر یا پودر شکر اضافه کنید و همزدن را ادامه دهید تا شیرین و یکدست گردد.
کف آماده را در ظرفها بریزید، با مغز گردو، پسته، بادام، تخم رازیانه و بادیان تزیین کنید و با قاشق یا سرانگشت سرو نمایید.
در حین فرآیند، جوانان میتوانند کف را به هم بمالند و فضای شاد آیین کفبیخ خراسان را پرجنبوجوش کنند. این رسم، ترکیبی از لذت، سلامتی و حفظ میراث فرهنگی است.
