توحیدخانه اصفهان؛ بنای اسرارآمیز صفوی در پشت کاخ عالیقاپو
توحیدخانه یکی از بناهای کمتر شناختهشده مجموعه دولتخانه صفوی است که در ضلع شمالی کاخ عالیقاپو و پشت میدان نقش جهان قرار دارد. این بنا امروزه در مجموعه دانشگاه هنر اصفهان قرار گرفته و بخشی از پردیس این دانشگاه محسوب میشود.
قرار گرفتن توحیدخانه در کنار بناهایی مانند عالیقاپو، میدان نقش جهان، کاخ چهلستون و عمارت اشرف نشان میدهد که این ساختمان در گذشته بخشی از مهمترین مجموعه حکومتی صفوی بوده است. به همین دلیل بسیاری از گردشگران بدون اینکه بدانند، از کنار یکی از مهمترین بناهای عرفانی عصر صفوی عبور میکنند.
همراه مجله گردشگری سپاهان توریسم باشید.
چرا به آن «توحیدخانه» میگویند؟
نام توحیدخانه از کاربری اولیه این بنا گرفته شده است. در دوره صفوی، این ساختمان محل اجتماع صوفیان وابسته به حکومت صفوی بود. آنان در شبهای جمعه گرد هم میآمدند، به ذکر و دعا میپرداختند و برای سلامت و موفقیت شاه دعا میکردند.
واژه «توحیدخانه» نیز به همین مفهوم اشاره دارد؛ یعنی مکانی برای ذکر، عبادت، خلوت و توجه به یگانگی خداوند. در منابع تاریخی، این مکان یکی از مقدسترین بخشهای دولتخانه صفوی معرفی شده است و حتی ورود افراد مسلح به آن ممنوع بوده است.
کاربری توحیدخانه در دورههای مختلف
سرگذشت این بنا طی چهار قرن گذشته بسیار پر فراز و نشیب بوده است.
- دوره صفویه: خانقاه و محل گردهمایی صوفیان
- اواخر صفویه: بخشی از تشکیلات سلطنتی
- دوره قاجار: از بین رفتن کاربری مذهبی
- دوره پهلوی: استفاده به عنوان زندان و احداث ساختمانهای شهربانی در اطراف آن
- پس از انقلاب: مرمت کامل بنا و واگذاری به دانشگاه هنر اصفهان
همین تغییر کاربریهای متعدد سبب شده بخشهایی از مجموعه اصلی از بین برود و تنها قسمت مرکزی آن باقی بماند.
معماری توحیدخانه؛ شاهکاری پنهان از معماری صفوی
اگرچه ظاهر بیرونی توحیدخانه نسبت به بسیاری از بناهای صفوی سادهتر است، اما معماری داخلی آن از ارزش فراوانی برخوردار است.
مهمترین ویژگیهای معماری این بنا عبارتاند از:
- گنبدخانه دوازدهضلعی در مرکز بنا
- شش ورودی متقارن
- طاقهای جناغی
- طاقنماهای منظم برای تبدیل پلان دوازدهضلعی به دایره
- کتیبههای خوشنویسی با خط ثلث
- نقاشیهای صفوی در ایوان جنوبی
- حجرههایی که پیرامون حیاط مرکزی ساخته شدهاند
تقارن، هندسه دقیق و استفاده از تناسبات معماری، توحیدخانه را به یکی از نمونههای ارزشمند معماری اصفهانی تبدیل کرده است.
مرمت توحیدخانه چگونه انجام شد؟
پس از سالها استفاده به عنوان زندان، بخشهای زیادی از توحیدخانه با دیوارها و ساختمانهای الحاقی پوشیده شده بود.
از اواخر دهه ۱۳۵۰ عملیات مرمت آغاز شد و طی چند مرحله:
- ساختمانهای الحاقی تخریب شدند.
- ورودی اصلی احیا شد.
- بدنهها استحکامبخشی شدند.
- گنبدخانه مرمت شد.
- نمای تاریخی بنا دوباره آشکار شد.
امروزه بسیاری از پژوهشگران این پروژه را یکی از نمونههای موفق احیای بناهای صفوی در اصفهان میدانند.
آیا امکان بازدید از توحیدخانه وجود دارد؟
از آنجا که توحیدخانه در محوطه دانشگاه هنر اصفهان قرار گرفته است، بازدید عمومی آن همیشه آزاد نیست و معمولاً با هماهنگی یا در برخی مناسبتهای فرهنگی امکانپذیر است.
اگر موفق به بازدید از فضای داخلی نشدید، باز هم پیشنهاد میشود هنگام بازدید از میدان نقش جهان، از ضلع شمالی کاخ عالیقاپو عبور کنید تا نمای بیرونی این بنای تاریخی را از نزدیک ببینید.
جاهای دیدنی نزدیک توحیدخانه اصفهان
یکی از مزیتهای این اثر تاریخی، قرار گرفتن آن در قلب بافت تاریخی اصفهان است. بنابراین میتوانید بازدید از آن را با جاذبههای زیر ترکیب کنید:
- میدان نقش جهان
- کاخ عالیقاپو
- مسجد شیخ لطفالله
- مسجد امام
- بازار بزرگ اصفهان
- کاخ چهلستون
- عمارت اشرف
این فاصله کوتاه باعث میشود بتوانید بیشتر این آثار را در یک روز بازدید کنید.
سخن پایانی
توحید خانه اصفهان یکی از آثار تاریخی عهد صفوی در اصفهان است که بازدید از آن را نیاید از دست داد و زمانی که به میدان نقش جهان اصفهان میروید، از این بنای فاخر نیز دیدن کنید.
